MINISTARSTVO ZDRAVLJA I SOCIJALNE ZAŠTITE

          REPUBLIKE SRPSKE

UDRUŽENJE JAVNOG ZDRAVLJA REPUBLIKE SRPSKE

GLOBALNO ISTRAŽIVANJE PUŠENJA

        KOD MLADIH

REPUBLIKA SRPSKA 2008. GODINA

Banja Luka, mart, 2008. godine

PREDGOVOR

Štetnost pušenja po zdravlje ljudi   se nameće kao tema iz godine u godinu, iz decenije u deceniju. Još davne 1950. godine poznati britanksi naučnici Dol i Hil su utvrdili povezanost izmedju pušenja i raka pluća. Od tada do danas su uradjene brojne studije koje dokazuju vezu izmedju pušenja, oboljevanja i umiranja od različitih bolesti.

Pušenje i upotreba duvana su epidemija 21. vijeka. Prema podacima Svjetske zdravstvene organizacije u svijetu danas ima preko 650 miliona pušača a od posljedica pušenja godišnje umire više od 5 miliona stanovnika. Epidemija pušenja je naročito rasprostranjena i opasna u nerazvijenim zemljama i zemljama u razvoju.

Prepoznajući značaj borbe protiv pušenja i kontrole duvana Svjetska zdravstvena organizacija je pokrenula inicijativu i 2003. godine usvojila Okvirnu konvenciju o kontroli duvana. Premda Bosna i Hercegovina nije ratifikovala Okvirnu konvenciju o kontroli duvana, Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske i Vlada Republike Srpske su pokrenule odredjene aktivnosti na polju kontrole upotrebe duvana i duvanskih proizvoda. 2004. godine su usvojeni Zakon o zabrani prodaje i upotrebe duvanskih proizvoda licima mlađim od 18 godina, Zakon o zabrani pušenja duvanskih proizvoda na javnim mjestima i Zakon o zabrani reklamiranja duvanskih proizvoda, izradjena je Strategija za politiku kontrole duvana u Republici Srpskoj. 2008. godine Vlada Republike Srpske je usvojila Akcioni plan za strategiju kontrole upotrebe duvana i duvanskih proizvoda. Nakon usvajanja Strategije uradjeno je nekoliko istraživanja o upotrebi duvana od kojih su najznačajnija istraživanje pušenja kod mladih 2003. i 2008. godine i istraživanje pušenja kod zdravstvenih profesionalaca 2006. godine. Nacionalni dan borbe protiv pušenja i Svjetski dan borbe protiv pušenja se obilježavaju u saradnji sa vladinim i nevladinim organizacijama.

Izuzetno visoka prevalenca pušenja u Republici Srpskoj pokazuje da je pušenje društveno prihvaćeno ponašanje gradjana koje utiče ne samo na zdravlje i kvalitet života već i na

socijalne i ekonomske troškove društva u cjelini. Neophodno je postići zajednički koncenzus zdravstvenih, ekonomskih, političkih i drugih profesionalaca kako bi aktivnosti vezane za kontrolu duvana bile komplementarne i efikasne. Edukacija i informisanje javnosti, školski programi, centri za odvikavanje od pušenja,  povećanje poreza na duvanske proizvode, implementacija postojećih i kreiranje novih propisa o kontroli duvana su aktivnosti potrebne kako bi se svijest gradjana u vezi sa pušenjem promijenila a mjere kontrole duvana postale efikasne.

Ministar

Prof. Dr Ranko Škrbić, sr

Znanja, stavovi i ponašanje školske djece starosne dobi od 13 - 15 godina u Republici Srpskoj u vezi sa pušenjem duvanskih proizvoda

Komparacija rezultata dobivenih u istraživanjima sprovedenim 2003. i 2008. godine

PREDGOVOR

Globalno  istraživanje  pušenja  kod  mladih (Global  Youth  Tobacco  Survey  -  GYTS)  je sveobuhvatno    istraživanje koje se sprovodi u školama i odnosi se na znanja, stavove i ponašanje školske djece i omladine u vezi sa pušenjem duvanskih proizvoda. Ovo istraživanje je u Republici Srpskoj sprovedeno po prvi put u 2003. godini, i ponovljeno u 2008. godini. Istraživanje je odobreno od strane Ministarstva zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske i Ministarstva prosvjete i kulture Republike Srpske. Istraživanje je implementiralo Udruženje javnog zdravlja Republike Srpske u saradnji i pod nadzorom Ministarstva zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske. Dizajn istraživanja, sakupljanje i obrada podataka su obavljeni u saradnji i pod nadzorom Centra za kontrolu i prevenciju bolesti (US Centres for Disease Control  and  Prevention,  CDC),  Svjetskom  zdravstvenom  organizacijom,  kancalarija  za Evropu  (Tobacco Free Iniative at the WHO Regional Office for Europe) i Kanadskom asocijacijom javnog zdravlja (Canadian Public Health Association, CPHA) koja je finansijski podržala istraživanje u Republici Srpskoj.

UVOD

Upotreba duvana, oboljenja i uzroci smrtnosti direktno povezani sa pušenjem su značajan zdravstveni problem u mnogim zemljama širom svijeta. Po podacima Svjetske zdravstvene organizacije svake godine pušenje uzrokuje smrt  5 miliona ljudi i ukoliko se ovaj trend nastavi do 2030. godine taj broj će narasti na 20 miliona.

Najveći problem leži u činjenici da većina pušača počinje sa pušenjem prije navršene 15. godine života što dovodi do razvijanja ovisnosti o duvanu prije nego što nastupi kasna adolescencija.

Svjetska zdravstvena organizacija, kancelarija za Evropu (Tobacco Free Iniative at the WHO Regional Office for Europe), Centar za kontrolu i prevenciju bolesti (US Centres for Disease Control and Prevention, CDC),) i Kanadska asocijacija javnog zdravlja  (Canadian Public Health Association, CPHA) zajedno sa mnogim zemljama članicama Svjetske zdravstvene organizacije (SZO)  unutar  šest  regiona  SZO  su  sarađivale  u  implementaciji  Globalnog istraživanja pušenja kod mladih.

Republika Srpska se 2003. godine priključila mreži od 140 zemalja širom svijeta u kojima je sprovedeno GYTS istraživanje. Cilj ovog istraživanja je pružanje podrške implementaciji Strategije za kontrolu duvana u Republici Srpskoj. Dodatni značaj ovog istraživanja je   u razvoju  lokalnih  resursa  za  buduća  istraživanja  jer  postoji  preporuka  za  periodično sprovođenje GYTS istraživanja tako da se GYTS koristi ne samo kao metoda nadzora, već i metoda evaluacije uspješnosti programa za prevenciju i prestanak pušenja.

METOD

Uzorak

Globalno  istraživanje  pušenja  kod  mladih (GYTS)  koje  je  sprovedeno  2008.  godine  u Republici Srpskoj je istraživanje koje se sprovodi u školama, a uzorak se formira metodom slučajnog odabira u dvije faze, u 7, 8 i 9. razredima osnovnih škola i 1. razredima srednjih škola. Nakon dobijanja podataka od strane Ministarstva prosvjete i kulture Republike Srpske škole su odabrane metodom slučajnog uzorka zavisno od veličine škole, odnosno broja razreda i učenika. Finalni uzorak je odredio CDC i on je činio 60 osnovnih i srednjih škola koje su uključene u istraživanje, od kojih je 20 škola iz glavnog grada Banja Luke, 20 škola iz drugih  gradova  i 20  škola  iz  ruralnih  područja.  Metodom  slučajnog  uzorka  uradjen  je sistematski izbor razreda unutar odabranih škola. Na ovaj način svaki razred odabrane škole je dobio  mogućnost  uključenja  u  okvir  uzorka.  Svi  učenici  odabranih  razreda  su  dobili mogućnost da učestvuju u istraživanju. Učenici su u istraživanju učestvovali dobrovoljno.

Istraživanje je sprovedeno u 59 škola sa ukupnim učešćem 6141 učenika od čega je 1867 učenika iz glavnog grada Banja Luke, 2077 učenika iz drugih gradova Republike Srpske i 2197 učenika iz ruralnog područja. Procenat škola koje su učestvovale u istraživanju je 98.33% dok je procenat odaziva učenika 93.67% što daje ukupan procenat od 92.11%.

Prikupljanje podataka

Prije početka samog istraživanja u školama ostvaren je kontakt sa direktorima škola radi dobijanja dozvole za sprovođenje istraživanja i podataka o ukupnom broju razreda u školi kako bi se mogao odrediti uzorak razreda koji su uključeni u istraživanje i uraditi logističke pripreme za istraživanje. Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite RS i Udruženje javnog zdravlja  Republike  Srpske  su  uputili  inicijalno  pismo  svim  školama.  Putem  pisma  svi direktori škola i nastavnici su upoznati sa ciljem istraživanja, načinom na koji će se istraživanje obaviti i procedurom zaštite identiteta učenika i škola uključenih u istraživanje. Zatim je kompletirana istraživačka dokumentacija koja se sastojala od GYTS upitnika i listića za odgovore, obavještenja za roditelje i nastavnike i obrazaca za škole i razrede. Istraživačka dokumentacija je distribuirana administratorima istraživanja. Kako je srpski jezik zvanični jezik Republike Srpske, upitnik je štampan na srpskom jeziku.

Administratori istraživanja su bili nastavnici i pedagozi iz 60 odabranih škola. Na obuci, koja je  organizovana  u  maju 2008.  godine  administratori  istraživanja  su  upoznati  sa  ciljem istraživanja,  načinom  administrativene  procedure  za  popunjavanje  upitnika,  načinom sakupljanja  popunjenih  upitnika  i  dostave  istraživačke  dokumentacije  nakon  obavljenog istraživanja.

Procedura istraživanja je formulisana tako da štiti privatnost učenika na osnovama dobrovoljnog i anonimnog učešća učenika. Prikupljanje podataka je implementirano u maju i junu 2008. godine.

Instrument

Učenici su sami popunjavali upitnik koje se sastojao od  80 pitanja koja se odnose na prevalencu pušenja, evidenciju ovisnosti o duvanu, prisustvo informacija o štetnosti pušenja u nastavnom  programu  škola,  prestanak  pušenja,  nevoljnu  izloženost  duvanskom  dimu, izloženost  reklamiranju  duvanskih  proizovda,  kao  i  pristupačnost  duvanskih  proizvoda maloljetnicima. Učenici su svoje odgovore upisivali direktno na listić za odgovore koji su kasnije skenirani i kompjuterski obrađeni. Učenici su upitnik ispunjavali za vrijeme trajanja jednog školskog časa, odnosno 45 minuta.

Obrada podataka

Za obradu podataka su korišteni statistički programi SUDAAN i EpiInfo 2000 kako bi se izračunali veličina uzorka, vrijednost faktora u bazi podataka, standardna greška i procjena prevalence. Statističke rezlike su definisane u odnosnu na rang   od 95% intervala tačnosti (95%CI).

REZULTATI

Podaci  dobiveni  globalnim  istraživanjem  upotrebe  duvana  u  Republici  Srpskoj  će  biti predstavljeni u skladu sa polom ispitanika, uzrasnim kategorijama i regionalnim oblastima u kojima je navedeno istraživanje sprovedeno poredeći rezultate  iz   2003. i 2008. godine,  kada je navedeno istraživanje sprovedeno. U cilju preglednosti dobiveni podaci će biti razvrstani u okviru najsignifikatnijih oblasti obuhvaćenih istraživanjem kao što je   prevalenca pušenja, evidencija  ovisnosti  o  duvanu,  prisustvo  informacija  o  štetnosti  pušenja  u  nastavnom programu  škola,  prestanak  pušenja,  nevoljna  izloženost  duvanskom  dimu,  izloženost reklamiranju duvanskih proizvoda, kao i pristupačnost duvanskih proizvoda maloljetnicima.

Prevalenca pušenja

Prevalenca pušenja onih učenika koji su bilo kada pušili cigarete je smanjena sa 44.0% u 2003. godini na 36.4% u 2008. godini. Prevalenca pušenja kod dječaka je smanjena sa 45.0% u 2003. godini na 39.5% u 2008. godini, dok je kod djevojčica prevalenca iznosila 42.7% u 2003. godini i smanjena je na 33.7% u 2008. godini što ukazuje na nepostojanje statistički značajne razlike.

Eksperimentisanje sa cigaretama počinje vrlo rano i to u 33.9% slučajeva u 2003. godini do 26.6% slučajeva (2008.godini) za djecu uzrasta od 13 godine . Navedeni trend raste iz godine u godinu, s tim što je  dosljedno veći u 2003. godini u odnosu na 2008. godinu.

Da je eksperimentisanje sa cigaretom iznimno   rasprostranjeno u svim djelovima Republike Srpske  možemo  da  vidimo  iz  gornjeg  Grafikona  3.  Znatno  veći  broj  djece  je  skloniji eksperimentisanju  sa  cigaretama  u  ruralnim  područjima (41.7%),  dok  je  prevalenca oprobavanja cigarete nešto veća u gradu Banjaluka  (35.5%) u odnosu na druga urbana područja (33.5%). Navedeni trend esperimentisanja je dosljedno veći kod dječaka nego kod djevojčica.

Procenat učenika koji su bilo kada pušili prije 10 godine života je povećan sa 42.3% u 2003. godini na 44.5% u 2008. godini, sa jako malim smanjenjem procenta dječaka koji su pušili prije 10 godine života sa 45.4% u 2003. godini na 45.2% u 2008. godini, i povećanjem broja djevojčica sa 39.7% u 2003. godini na 43.9% u 2008. godini, što ukazuje na ne postojanje statistički značajne razlike.

Broj trenutnih pušača je u opadanju u odnosu na 2003. godinu kada je iznosio 10.4% na 7.7% u 2008. godini, od čega procenat dječaka koji puši se smanjio sa 10.2% u 2003. godini na 8.9% u 2008. godini i djevojčica sa 10.0% u 2003. godini na 6.6% u 2008. godini. Ne postoji značajna statistička razlika između dječaka i djevojčica.

Vidno je da veliki broj djece počinje rano da eksperimentiše sa cigaretama   i prije 10. godine života,   navedeno konzumiranje ishoduje potencijalnim razvojem pušačkog statusa u nešto manjem, ali ipak vrlo značajnom broju mlade populacije.

Procenat učenika koji nisu nikad pušili niti namjeravaju da počnu pušiti u sledećoj godini dana je povećan sa 23.3% u 2003. godini na 29.3% u 2008. godini: broj dječaka koji nisu niti namjeravaju pušiti u sledećoj godini je porastao sa 23.9% u 2003. godini na 26.3% u 2008. godini a djevojčica sa  22.2% u  2003. godini na  31.2% u  2008. godini, što ukazuje na nepostojanje statistički značajne razlike.

Značajno je porastao broj učenika koji koriste druge duvanske proizvode sa 2.8% u 2003. godini na 5.5% u 2008. godini, broja dječaka je porastao sa 3.5% u 2003. godini na 6.7% u 2008. godini, a broj djevojčica sa 1.7% u 2003. godini na 4.4% u 2008. godini.

Da je želja za pušačkim statusom prisutna kod djece iz drugih gradova vidimo na osnovu podatka da 32.3% od ukupnog broj ispitane djece u drugim gradovima Republike   Srpske ističe da bi željeli da postanu pušači u narednom periodu, navedena tendencija je nešto manja kod djece u ruralnom području i kreće se oko  26.3%, dok je najmanja kod djece grada Banjaluka i kreće se oko 22.4%. Navedeni podaci nam posredno pružaju uvid u različite socijalne činioce koje prestavljaju preduslov za razvijanje pušačkog statusa i potrebe za fleksibilnim preventivnim programima u različitim teritorijalnim oblastima RS.

Interesantan je podatak da u 2008. godini kod većeg broja djece nepušača postoji tendencija da postanu pušači, nego što je to bilo evidentirano u 2003. godini. Navedena tendencija je dosljedno izraženija sa uzrastom, tako da možemo uočiti da starija djece više preferiraju cigaretu od mlađe.

Izloženost duvanskom dimu

Izloženost duvanu i duvanskim prizvodima predstavlja značajan faktor koji kao potencijalni okidač  utiče  na  oprobavanje  i  eventualno  sticanje  pušačkog  statusa.  Sticanje  uvida  u zastupljenost duvana u okruženju mladih ljudi ili pak u izraženoj zastupljenosti duvana na javnim mjestima stičemo uvid u značajan riziko faktor za stvaranje pušačke populacije.

Što se tiče pušenja roditelja, postoji trend smanjenja procenta jednog ili oba roditelja koji puše sa  60.5% u  2003. godini na  57.8% u  2008. godini, i kod dječaka i kod djevojčica, bez značajne statističke razlike. Procenat najboljeg prijatelja i dječaka i djevojčica koji puši je također smanjen sa 13.3% u 2003. godini na 9.6% u 2008. godini, bez postojanja značajne statističke razlike.

Oko 87.7% učenika je podržavalo zabranu pušenja na javnim mjestima u 2003. godini, dok je taj procenat u 2008. godini nešto viši i iznosi 89.1%, sa porastom zabilježenim i kod dječaka i kod djevojčica bez značajne statističke razlike.

Primjećeno je da sa uzrastom broj djece koja se zalažu za zabranu pušenja na javnim mjestima opada. Dobiveni podaci se podudaraju sa činjenicom da sa uzrastom broj pušača, kao i onih koji namjeravaju to postati lagano raste. Ipak, u poređenju sa 2003.  godinom procenat navedenih ispitanika je neznatno manji u poređenju sa 2003. godinom.

Na osnovu gornjeg grafikona možemo uočiti da je izloženost duvanskom dimu na javnim mjestima još uvijek evidentno visoka i iznosi 82.4% u 2008. godini, od čega je duvanskom dimu na javnim mjestima izloženo 80.2% dječaka i 84.3% djevojčica, bez postojanja značajne statističke razlike.

Prevencija pušenja kao dio školskih programa

Značaj  edukacije  i  širenja  znanja  o  štetnosti  upotrebe  duvana,  i  uopšte  psihoaktivnih supstanci,  je  osnova  preventivnih  programa  kao  preduslova  korekcije  neadekvatnih zdravstvenih navika.

U Republici Srpskoj postoji značajan porast procenta učenika, koji su se izjasnili da su u toku prošle školske godine slušali u školi o opasnosti pušenja, sa 45.3% u 2003. godini na 58.6% u 2008. godini. Ne postoji značajna statistička razlika u odnosu na pol učenika (Tabela 2).

Na osnovu gornjeg grafikona možemo uočiti da je    veći broj djece ruralnih područja u školama slušao o štetnosti duvanskih prizvoda i to u 63.5% slučajeva. U drugim gradovima 57.8% djece ističe da su u školama slušali preventina predavanja  , dok je navedeni broj najmanji kod djece u gradu Banja Luka i to u 49.5% slučajeva djeca navode da su slušala predavanja o štetnosti duvanskih prizvoda. Navedena predavanja i dalje ne obuhvataju veliki ostatak učenika i ukazuju na potrebu veće organizovanosti preventivnih mjera  u školama.

Mediji i oglašavanje

Mediji kao značajan činilac promovisanja kulture i odgovarajućih trendova imaju izrazit uticaj na čovjeka, te u značajnoj mjeri oblikuju stavove, navike i ponašanje ljudi. Favorizovanje, ili pak ukazivanje na štetne posljedice pušenja putem medija pruža se uzor mladim ljudima i oblikuju trendovi modernog ponašanja.

Rezultati istraživanja ukazuju na smanjenje procenta poruka u medijima koje su usmjerene protiv pušenja, sa 93.2%u 2003. godini na 88.8% u 2008. godini učenika koji su vidjeli takve poruke u medijima, bez značajne statističke razlike po polu učenika.

U vezi sa porukama koje se prenose putem medija a podstiču pušenje također je evidentno smanjenje u periodu od 2003. do 2008. godine, oglašavanje putem bilborda sa 66.9% u 2003. godini na 63.0% u 2008. godini, oglašavanje putem novina i magazina sa 76.2% u 2003. godini na 68.1% u 2008. godini. Preko jednog od deset učenika (17.1% u 2003. godini   i 16.1% u 2008. godini) posjeduje predmet sa nazivom cigareta, bez statistički značajne razlike izmedju dječaka i djevojčica.

Medijske poruke usmjerene protiv pušenja su podjednako zastupljene u različitim oblastima Republike Srpske, ali je vidna razlika u reklamiranju cigareta putem bilborda. U  74.3% slučaja ispitanici koji žive u Banjaluci navode da su vidjeli reklame cigareta putem bilborda, dok je navedeni broj nešto manji u drugim gradovima i u ruralnom podneblju (61% i 62.1% slučajeva). Djeca u gradskom podneblju u nešto većem procentu navode da posjeduju predmet sa nazivom cigareta u odnosu na djecu u ruralnom podneblju (14.1%)

Prestanak pušenja

Postoji evidentno povećanje procenta trenutnih pušača koji žele prestati pušiti,  5 od  10 učenika ili 48.l9% u 2003. godini i 6 od 10 učenika u 2008. godini je izjavilo da želi prestati pušiti, od čega 54.2% dječaka u 2003. godini i 61.3% u 2008. godini i 44.3% djevojčica u 2003. godini i 57.0% u 2008. godini bez značajne statističke rezlike.

Rezultati nas upućuju na pozitivan trend rasta broja djece koja žele prestati pušiti u 2008. godini u odnosu na  2003. godinu. Navedeni trend je nešto veći kod dječaka nego kod djevojčica , a što i ne čudi,   s obzirom da su dječaci u neznato većem broju prisutni u okviru pušačkog statusa.

Podaci koji se odnose na zavisnost od pušenja iz 2003. godine govore da 9.1% učenika će kao prvu stvar ujutro zapaliti cigaretu, od čega 8.1% dječaka i 10.2% djevojčica što nema poseban statistički značaj po polovima.

Najveći broj djece pušača koji su pokušali prestati pušiti je evidentiran u ruralnim predjelima (oko 80.7%), zatim na području grada Banja Luka u 71.55% slučajeva, dok je navedeni procenat najmanji u drugim gradovima, i to u 66% slučajeva djeca izjavljuju da su pokušala da se odviku od pušenja. Trend pokušaja   prestanka pušenja je u nešto većem procentu zastupljen kod djevojčica nego kod dječaka.

Dostupnost

Dostupnost duvanskih proizvoda je jedan od najznačajnijih činilaca koji determinišu konzumiranje duvana  i duvanskih prizvoda, tako da je utvrđivanje stanja u pogledu promovisanja ali i mogućnosti nesmetane kupovine duvanskih prizvoda od strane maloljetnih lica iznimno značajno za sticanje uvida u poštovanje zakonske regulative.

Rezultati istraživanja ukazuju da je 92.8% učenika koji su kupovali cigarete bez da budu odbijeni u 2003. godini, dok je taj procenat smanjen na 86.3% u 2008. godini. Takođe je zabilježeno da je smanjenje u direktnoj srazmjeri sa reklamiranjem cigareta, tako da je 7.5% učenika u 2003. godini bilo ponuđeno besplatnom cigaretom dok je taj procenat u 2008. godini 6.4%, od čega dječaka 9.8% u 2003. godini i 7.9% u 2008. godini, a kod djevojčica postoji neznatan porast procenta sa 4.8% u 2003. godini na 5.0% u 2008. godini što i dalje ne predstavlja značajnu statističku razliku među polovima.

Znanje, ponašanje i stavovi

U cilju sagledavanja višestrukih činilaca stavova, znanja i njihovog ishoda - ponašanja pregledaćemo rezultate koji se odnose na navedenu oblast percepcije i spoznaje socijalnog tj. ponašajnog aspekta konzumacije duvana.

Procenat nepušača koji misle da dječaci pušači imaju više prijatelja je porastao sa 13.0% u 2003. godini na 14.1% u 2008. godini, ali sa smanjenjem procenta kod dječaka sa 13.4% u 2003. godini na 10.9% u 2008. godini i povećanjem procenta djevojčica sa 12.8% u 2003. godini na 16.6% u 2008. godini. Ovakav stav se naročito zapaža kod trenutnih pušača sa porastom procenta sa 18.2% u 2003. godini na 18.8% u 2008. godini, uz smanjenje procenta dječaka sa 20.8% u 2003. godini na 20.1% u 2008. godini i povećanje procenta djevojčica sa 15.2% u 2003. godini na 17.9% u 2008. godini, bez statistički značajne razlike.

Percepcija društvene poželjnosti pušača od strane pušača i nepušača

Postoji statistički značajan porast procenta trenutnih pušača koji misle da pušenje cigareta

pomaže ljudima da se osjećaju ugodnije na proslavama, zabavama i drugim društvenim

okupljanjima sa 33.0% u 2003. godini na 48.3% u 2008. godini. Takođe postoji statistički značajan porast dječaka trenutnih pušača koji misle da pušenje cigareta pomaže ljudima da se osjećaju ugodnije na proslavama, zabavama i drugim društvenim okupljanjima. U  2003. godini taj procenat je bio 33.05 (25.4 - 41.6) a u 2008. godini 51.8% (42.4 - 61.2), dok porast nije statistički značajan kod djevojčica trenutnih pušača (2003. godine - 33.2% (24.5 - 43.2), 2008. godine 45.0% (32.8 - 57.8).

Iako je primjetno da u značajnom procentu ispitanici izjavljuju da sa porodicom razgovaraju o negativnim aspektima konzumiranja duvana, ova tendencija je dosljedno niža u grupi  ispitane djece pušača, a najniža u grupi djece od 14 godina starosti.

Oko 68.2% djece u ispitivanju 2008. godine je svjesno da je pasivno pušenje štetno po njihovo zdravlje, što je nešto malo više u odnosu na 2003. godinu (66%). Poredeći dobijene rezultate prema uzrasnim grupama možemo uočiti da je procenat djece koja procjenjuju štetnost pasivnog pušenja znatno manja na najstarijem uzrastu (15 godina). Navedena procjena je zabrinjavajuća s obzirom da je riječ o mladim srednjoškolcima koji bi, pretpostavlja se,   srazmjerno svom uzrastu trebali biti edukovaniji u pogledu štetnog dejstva duvanskih proizvoda, ali ako uzmemo u obzir da je tendencija djece da postanu pušači najveća upravo na ovom uzrastu postaje nam jasno zašto djeca svjesno ili nesvjesno zanemaruju štetno dejstvo pasivnog pušenja.

DISKUSIJA

Prevalenca pušenja

Podaci dobiveni GYTS istraživanjem ukazuju da je prevalenca pušenja u Republici Srpskoj u periodu između dva istraživanja (2003 i 2008. godine) smanjena sa 10.4% na 7.7% i kod dječaka i kod djevojčica. U vezi sa počinjanjem pušenja prije navršene 10. godine života GYTS podaci ukazuju na evidentno smanjenje prevalence i kod dječaka i kod djevojčica. Više od 4 od 10 učenika počinje da puši prije navršene 10. godine života što daje porast sa 42.3% u 2003. godini na 44.5% u 2008. godini.

Što se tiče upotrebe drugih duvanskih proizvoda evidentan je porast sa 2.8% u 2003. godini na 5.5% u 2008. godini i kod dječaka i kod djevojčica bez statistički značajne razlike po polovima.

Nedavno sprovedeno istraživanje u Republici Srpskoj ukazuje na prevalencu pušenja odraslih od 35.0% svakodnevnih pušača starosne dobi od 18 - 65 godina (prevalenca pušenja kod žena je 31.0% a kod muškaraca 47.0%)

Kao i u drugim zemljama Centralne i istočne Evrope duvan je vodeći faktor rizika za zdravlje u Republici Srpskoj. Kardiovaskularna oboljenja kao oboljenja povezana sa pušenjem predstavljaju vodeći zdravstveni problem stanovništva Republike Srpske. Karcinom bronha i pluća je direktno povezan sa pušenjem kao glavnim faktorom rizika.

U 2004. godini Skupština Republike Srpske je usvojila Zakon o zabrani prodaje i upotrebe duvanskih proizvoda licima mlađim od 18 godina, Zakon o zabrani pušenja duvanskih proizvoda na javnim mjestima i Zakon o zabrani reklamiranja duvanskih proizvoda.

Ovi zakoni zabranjuju prodaju duvanskih proizvoda licima mlađim od 18. godina, prodaju duvanskih proizvoda koji se udišu i žvaću,   zabranu prodaje duvanskih proizvoda u odjelima trgovina gdje se reklamiraju proizvodi za djecu i omladinu, u školama i drugim obrazovnim institucijama. Takođe brane prodaju cigareta putem automata za prodaju. Zakon takođe brani pušenje u većini zatvorenih javnih mjesta uključujući javni transport. Reklamiranje duvana je zabranjeno na TV, radiju i drugim javnim medijskim mjestima.

Nevoljna izloženost duvanskom dimu

Nevoljna izloženost duvanskom dimu je još uvijek visoka među učenicima u Republici Srpskoj što zahtijeva ozbiljne javno-zdravstvene i zakonske mjere. U 2008. godini, preko 8 od 10 učenika (82.4%) je bilo izloženo duvanskom dimu na javnim mjestima i gotovo 8 od 10 učenika je izloženo duvanskom dimu u njihovim kućama (79.0%)   što su visoki brojevi u usporedbi sa izvještajima iz regiona. Vezano za preventivno djelovanje koje je usmjereno na značaj „modela ponašanja“ kod školske djece i omladine evidentno je smanjenje procenta učenika čiji jedan ili više roditelja puše sa 60.5% u 2003. godini na 57.8% u 2008. godini i smanjenje najboljeg prijatelja koji puši sa 13.3% u 2003. godini na 9.6% u 2008. godini, i kod dječaka i kod djevojčica.

Gotovo 9 od 10 učenika (87.7%) smatra da je nevoljna izloženost duvanskom dimu štetna za njihovo zdravlje i preko 8 od 10 učenika podržava zabranu pušenja na javnim mjestima što može biti veoma značajna činjenica za zagovaranje usmjereno ka poboljšanju postojeće legislative o kontroli duvana i prihvatanje zabrane pušenja na javnim mjestima.

Nastavni programi u školama

U Republici Srpskoj postoje značajne promjene koje se odnose na prevenciju pušenja u školskim nastavnim programima. Naime 45.3% u 2003. godini učenika je u školi slušalo o štetnosti pušenja, dok je taj procenat u 2008. godini 58.6%. Prema podacima za 2008. godinu možemo zaključiti da je najviše predavanja o štetnosti duvana evidentirano u ruralnom području, a najmanje u Banja Luci što nas navodi na zaključak da je potreba za preventivnim školskim programima izražena u svim djelovima Republike Srpske, i to ne samo u ruralnim nego i urbanim djelovima.

Mediji i reklamiranje

Rezultati GYTS istraživanja potrvđuju da duvanska industrija ulaže ogromna sredstva u reklamiranje i promociju cigareta u Republici Srpskoj što treba da bude jedna od prioritetnih akcija  pri  donošenju  i  sprovođenju  legislative  o  kontroli  duvana  i  totalnoj  zabrani reklamiranja duvana.

Postoje neznatne promjene u podacima vezano za anti-pušačke poruke i oglašavanje duvana u medijima. U 2003. godini preko 9 od 10 učenika (93.2%) je vidjelo anti-pušačke poruke u medijima, dok je taj procenat smanjen u 2008. godini na 88.8%.   Takođe, postoji smanjenje izloženosti oglašavanju duvanskih proizvoda u različitim medijima, npr. oglašavanje putem bilborda sa  66.9% u  2003. godini na  63.0% u  2008. godini, oglašavanje u novinama i časopisima sa  76.2% u  2003. godini na  68.1% u  2008. godini.    Vezano za indirektno oglašavanje   manje od 2 od 10 učenika (17.1% u 2003. godini i 16.1% u 2008. godini) ima neki predmet sa znakom cigarete. Izloženost reklamama duvanskih proizvoda putem bilborda, ili posjedovanje predmeta koji reklamira duvansku industriju je evidentniji kod djece grada Banja Luka, u odnosu na  ostale djelove Republike Srpske.

GYTS podaci ukazuju na zabranu direktnog reklamiranja u Republici Srpskoj što je sadržano u zakonima o kontroli duvana iz 2004. godine, i što je u skladu sa preporukama okvirne konvencije o kontroli duvana.

Prestanak pušenja

Rezultati istraživanja pokazuju da više od polovine učenika trenutnih pušača ima želju da prestane sa pušenjem sa evidentnim porastom procenta sa 48.9% u 2003. godini na 59.1% u 2008. godini i kod dječaka i kod djevojčica. Zainteresovanost učenika da prestanu sa pušenjem ukazuje na važnost rada na programima za odvikavanje koji su kreirani za ovu populacionu grupu. Veoma je važno podržati odvikavanje od pušenja kod ove populacione grupe i očuvati njihovo zdravlje.

Pristup i dostupnost

GYTS  rezultati  ukazuju  da  jedan  od  najalarmantnijih faktora u Republici Srpskoj jeste mogućnost pristupa i dostupnosti duvanskim proizvodima maloljetnim licima, a vezano za mjesta na kojima mogu kupiti cigarete kao i cijena cigareta.

U 2003. godini više od 9 od 10 trenutnih pušača (92.8%= učenika uzrasta od 13 - 15 godina je kupovalo cigarete u prodavnicama i većina njih nikad nije bila odbijena zbog njihovih godina, sa neznatnim smanjenjem procenta u 2008. godini na 86.3%, što jasno demonstruje da postojeći zakoni i regulative nisu sprovedeni u Republici Srpskoj. Takođe, procenat trenutnih pušača koji su bili ponuđeni besplatnom cigaretom od strane predstavnika duvanske industrije je smanjen sa 7.5% u 2003. godini na 6.4% u 2008. godini, sa smanjenjem procenta kod dječaka sa 9.8% u 2003. godini na 7.9% u 2008. godini i malim povećanjem procenta kod djevojčica sa 4.8% u 2003. godini na 5.0% u 2008. godini, bez statistički značajne razlike po polovima.

Mnoge studije i izvještaji jasno ukazuju da dostupnost cigareta ima uticaja na prevalencu pušenja kod mladih. Povećanje cijene duvana za 70% može spriječiti četvrtinu svih duvanom uzrokovanih smrtnih slučajeva. Isto tako od povećanja poreza ima koristi i vlada koja onda taj novac može iskoristiti za kontrolu duvana i druge važne zdravstvene i socijalne programe.

PREPORUKE

Analizom rezultata dobivenih implementacijom globalnog istraživanja pušenja kod mladih GYTS 2008 u Republici Srpskoj definisane su određene prioritetne aktivnosti kao što su:

1. Programi prevencije i odvikavanje od pušenja

Rezultati  GYTS  istraživanja  ukazuju  da  je  pušenje  uobičajena  pojava  kod  mladih  i  da polovina pušača počinje sa pušenjem prije napunjene 10. godine života. Upravo zato više pažnje treba biti usmjereno na programe prevencije pušenja kod djece 7, 8 i 9 razreda osnovne škole, pa čak i ranije. Definisanje i implementacija programa prevencije i odvikavanja od pušenja treba započeti u ranijem uzrastu i treba da bude dio redovnog nastavnog programa. Značajnu pažnju treba posvetiti implementaciji kontinuiranih anti-pušačkih kampanja koje treba sprovoditi u saradnji sa Ministarstvom zdravlja i socijalne zaštite i Ministarstvom prosvjete i kulture, školama i medijima.

2. Zaštita od nevoljne izloženosti duvanskom dimu

S obzirom da su gotovo svi učenici svakodnevno izloženi duvanskom dimu u svom okruženju postoji hitna potreba za efikasnijom primjenom zakona o zabrani pušenja na javnim mjestima i kampanjama usmjerenim ka roditeljima, nastavnicima i zdravstvenim profesionalcima kako bi se podigla njihova svijesti o štetnosti izloženosti djece i omladine duvanskom dimu. Pored specifičnih  kampanja  usmjerenih  na  određene  populacione  grupe  potrebno  je  razviti  i kampanje usmjerene na cjeloukupno društvo.

3. Zaštita od izloženosti reklamiranju duvanskih proizvoda

Gotovo  svi  učenici  su  svakodnevno  izloženi  različitim  vrstama  reklamiranja  duvanskih proizvoda. Upravo iz tog razloga postoji hitna potreba za većim zalaganjem za efikasnijim sprovođenjem zakona o zabrani reklamiranja duvanskih proizvoda i potpunom zabranom promocije i donacije besplatnih cigareta maloljetnicima od strane duvanske industrije.

4. Smanjenje dostupnosti

Uzimajući u obzir da gotovo 9 od 10 anketiranih učenika koji trenutno puše kupuju cigarete u prodavnicama i nisu bili odbijeni prilikom kupovine zbog njihovih godina postoji hitna potreba za efikasnijom primjenom zakona o zabrani prodaje duvanskih proizvoda licima mladjim od 18 godina u Republici Srpskoj i preporuka za povećanje trenutnih cijena duvanskih proizvoda.

Mnoge studije i izvještaji jasno ukazuju da dostupnost cigareta utiče na prevalencu pušenja kod mladih. Cijena cigareta u Republici Srpskoj je među najnižim u zemljama jugoistočne Evrope. Povećanje cijena duvana putem viših poreza je jedan od najefektivnijih načina da se smanji upotreba duvanskih proizvoda i pušači ohrabre da prestanu sa pušenjem. Povećanje cijene duvana za 70% može spriječiti četvrtinu svih duvanom uzrokovanih smrtnih slučajeva. Isto tako od povećanja poreza ima koristi i vlada koja onda taj novac može iskoristiti za